Kim był Paul Gauguin przed zostaniem artystą?
Paul Gauguin był maklerem giełdowym w Paryżu i prowadził stabilne, burżuazyjne życie. Miał żonę, pięcioro dzieci i dobrą pozycję finansową. Malarstwem zajmował się początkowo tylko w weekendy jako hobby.
Dlaczego porzucił karierę finansową dla sztuki?
W 1883 roku, w wieku 35 lat, Gauguin zrezygnował z pracy po krachu na giełdzie i postanowił poświęcić się całkowicie malarstwu. Decyzja ta doprowadziła do rozpadu jego małżeństwa i życia w ubóstwie, ale pozwoliła mu rozwinąć unikalny styl artystyczny.
Dlaczego wyjechał do Tahiti?
Gauguin szukał "pierwotnej prawdy" i ucieczki od zachodniego materializmu. W 1891 roku wyjechał na Tahiti, gdzie spędził większość ostatnich lat życia, tworząc swoje najsłynniejsze dzieła inspirowane lokalną kulturą i krajobrazem.
Jaki był jego styl malarski?
Gauguin był pionierem postimpresjonizmu. Używał intensywnych, nienaturalnych kolorów, upraszczał formy i odrzucał realistyczne przedstawienie rzeczywistości. Jego obrazy charakteryzują się płaskimi płaszczyznami kolorów i symbolicznym znaczeniem.
Czy był finansowo odnoszącym sukcesy artystą?
Nie, Gauguin żył w ubóstwie przez większość swojej kariery artystycznej. Jego obrazy nie sprzedawały się dobrze za życia, a artysta często borykał się z problemami finansowymi i zdrowotnymi.
Jakie były jego relacje z innymi artystami?
Gauguin współpracował z Vincentem van Goghiem w Arles, choć ich przyjaźń zakończyła się dramatycznie. Był również mentorem dla grupy młodych malarzy w Pont-Aven w Bretanii, gdzie rozwijał swój charakterystyczny styl.
Kiedy i gdzie zmarł?
Paul Gauguin zmarł w 1903 roku na Markizach w wieku 54 lat, w samotności i ubóstwie. Jego śmierć była prawdopodobnie spowodowana chorobą serca, pogorszoną przez lata trudnych warunków życia.
Dlaczego jest uważany za ważnego artystę?
Gauguin wpłynął na rozwój sztuki nowoczesnej, inspirując fauvistów i ekspresjonistów. Jego odważne eksperymenty z kolorem i formą, oraz poszukiwanie duchowości w sztuce, zrewolucjonizowały malarstwo XX wieku.
Paul Gauguin: Tajemnicza Historia Artysty, Który Porzucił Wszystko dla Sztuki
Paul Gauguin, jedna z najbardziej fascynujących postaci w historii sztuki, porzucił dobrze płatną pracę, rodzinę i stabilne życie, aby całkowicie poświęcić się malarstwu. Jego radykalna decyzja zmieniła nie tylko jego życie osobiste, ale również wpłynęła na rozwój nowoczesnych kierunków w sztuce. Mimo że za życia spotykał się głównie z niezrozumieniem i krytyką, dzisiaj jego obrazy należą do najcenniejszych dzieł sztuki na świecie.
Z paryskiego maklera giełdowego do artysty żyjącego na odległych wyspach Polinezji Francuskiej - droga Gauguina była pełna kontrastów i nieoczekiwanych zwrotów. Jednak to właśnie jego ucieczka od cywilizacji zachodniej pozwoliła mu stworzyć unikalny styl malarski, który łączył egzotykę z nowym podejściem do koloru i formy. W niniejszym artykule przyjrzymy się fascynującej historii człowieka, który odważył się zerwać z konwenansami swojej epoki, aby podążać za artystyczną wizją, niezależnie od ceny, jaką przyszło mu za to zapłacić.
Korzenie i młodość Paula Gauguina
Korzenie i młodość Paula Gauguina
Dzieciństwo w Peru i wpływ Flory Tristan
Eugène Henri Paul Gauguin przyszedł na świat 7 czerwca 1848 roku w Paryżu, w rodzinie o bogatych, międzynarodowych korzeniach. Jego ojciec, Clovis Gauguin, pracował jako dziennikarz w radykalnym piśmie „Le National", podczas gdy jego babka, Flora Tristan, była znaną francuską pisarką i działaczką socjalistyczną. Pochodziła ona z arystokratycznego hiszpańskiego rodu Moscoso, który miał znaczące wpływy w Peru. Właśnie ta wyjątkowa kobieta wywarła ogromny wpływ na życie przyszłego artysty, który do końca życia przechowywał jej książki.
Kiedy po zamachu stanu Ludwika Napoleona Bonapartego rodzina Gauguina w obawie przed prześladowaniami zdecydowała się wyemigrować do Peru, mały Paul miał zaledwie kilka lat. Niestety, podczas podróży zmarł nagle jego ojciec, pozostawiając matkę z dwójką małych dzieci. Na szczęście byt rodzinie zapewnili bogaci krewni z rodu Moscoso.
Pierwsze lata życia spędzone w egzotycznym Peru były dla Paula okresem stabilizacji i dostatku. Żył w luksusie, otoczony osobistą służbą – miał nawet czarnoskórą opiekunkę i chińskiego służącego. Ten okres wystawnego życia, jak również kontakt z odmienną kulturą, ukształtowały jego wrażliwość i zasiały ziarno fascynacji egzotyką, które miało wydać owoce w późniejszych latach. Sam Gauguin po latach określał siebie mianem „peruwiańskiego dzikusa".
Powrót do Francji i edukacja
Po sześciu latach pobytu w Ameryce Południowej rodzina wróciła do Francji. Dla młodego Paula powrót okazał się trudnym doświadczeniem. Miał problemy z językiem francuskim, co utrudniało mu nawiązywanie relacji z rówieśnikami i wpływało na jego wyniki w szkole. Mimo że uczęszczał do elitarnych placówek edukacyjnych, takich jak Petit Séminaire de La Chapelle-Saint-Mesmin, morski Loriol Institute, a następnie Lycée Jeanne d'Arc, nie odnajdywał w nich satysfakcji.
Nudne, prowincjonalne życie w Orleanie, gdzie zamieszkał z matką i siostrą, kontrastowało z barwnym okresem peruwiańskim. Już wtedy zaczął marzyć o podróżach i odkrywaniu świata. W jego sercu kiełkowała tęsknota za egzotyką, którą poznał w dzieciństwie.
Praca w marynarce i giełdzie
Marzenia o dalekich wyprawach Gauguin zrealizował dość wcześnie – jako siedemnastolatek zaciągnął się do marynarki handlowej. Morskie przygody trwały około pięciu lat, podczas których opłynął Ziemię dookoła, odwiedził Madagaskar i wielokrotnie wracał do Ameryki Południowej. To doświadczenie jeszcze bardziej umocniło jego fascynację odległymi, egzotycznymi miejscami.
Po zakończeniu służby w marynarce, Gauguin wrócił do Francji w 1871 roku i rozpoczął pracę jako urzędnik giełdowy. W tym czasie jego życie przybrało zaskakująco konwencjonalny kierunek. Poślubił Mettę Gad, z którą doczekał się pięciorga dzieci, i prowadził życie przykładnego męża i ojca. Jego kariera na giełdzie rozwijała się pomyślnie, co pozwoliło mu stopniowo przenosić się z rodziną do coraz bardziej luksusowych apartamentów.
Równocześnie z pracą na giełdzie, Gauguin zaczął interesować się sztuką i handlem dziełami artystycznymi. Początkowo było to dla niego jedynie hobby, dalekie od profesjonalizmu. Jednakże pod wpływem przyjaciela, miłośnika sztuki i bohemy, w jego życie coraz mocniej zaczęło wkraczać malarstwo. Z czasem pragnienie tworzenia stało się tak silne, że całkowicie odmieniło jego życie.
Początki artystycznej drogi
Początki artystycznej drogi
Pierwsze kontakty z impresjonistami
Artystyczna podróż Paula Gauguina rozpoczęła się niemal przypadkowo. Początkowo interesował się sztuką wyłącznie jako amator, kolekcjonując obrazy i uczęszczając do galerii w czasie wolnym od pracy na giełdzie. Przełomowym momentem okazało się spotkanie z Camillem Pissarrem, jednym z czołowych impresjonistów francuskich, który dostrzegł potencjał w początkującym artyście i zaczął udzielać mu cennych wskazówek malarskich. Dzięki temu Gauguin miał okazję poznać innych wybitnych artystów tamtego okresu, choć akceptował tylko niektórych, takich jak Pierre Puvis de Chavannes i Paul Cézanne.
Warto podkreślić, że Gauguin nigdy nie zdobył formalnego wykształcenia artystycznego. Zamiast tego uczestniczył w plenerach w Pontoise, gdzie pod okiem doświadczonych malarzy rozwijał swoje umiejętności. Samodzielne eksperymenty z kolorem i formą pozwoliły mu stopniowo wypracować nowatorski styl, który z czasem wyróżnił go na tle współczesnych i zapewnił mu miejsce w czołówce postimpresjonistów.
Wystawy i rozwój stylu
W 1879 roku, gdy przeprowadził się z rodziną do większego mieszkania, przeznaczył jedno z pomieszczeń na pracownię malarską. W tym samym roku wziął udział w IV wystawie impresjonistów, prezentując jedną ze swoich rzeźb. Rok później, podczas V wystawy, pokazał już siedem obrazów i jedno popiersie, a na VI wystawie zaprezentował osiem płócien i dwie rzeźby. Te prace zwróciły na niego uwagę krytyków, co znacznie podniosło jego entuzjazm do dalszego tworzenia.
Pierwsze obrazy Gauguina, pochodzące z 1874 roku, namalowane zostały w konwencji realistycznej z elementami impresjonizmu. Jednakże artysta szybko zaczął odchodzić od tego stylu, poszukując własnej drogi artystycznej. Na kształtowanie się jego unikalnego podejścia do malarstwa wpływ miały drzeworyty japońskie, surowe pejzaże bretońskie oraz obserwacja życia ludzi żyjących w bliskim kontakcie z naturą. Co ciekawe, impresjonizm nigdy szczególnie go nie pociągał, choć wystawiał z przedstawicielami tego nurtu.
Decyzja o porzuceniu pracy zawodowej
Punktem zwrotnym w życiu Gauguina okazał się krach na paryskiej giełdzie w 1882 roku. To dramatyczne wydarzenie, które wstrząsnęło francuską gospodarką, stało się dla niego impulsem do podjęcia radykalnej decyzji – porzucenia stabilnej, dobrze płatnej pracy maklera giełdowego i całkowitego poświęcenia się malarstwu. "Od dziś co dzień maluję" – miał oświadczyć Gauguin w 34. roku życia, mimo świadomości, że jego prace nie cieszyły się dużym zainteresowaniem kupujących.
Ta decyzja wywołała niepokój jego żony Mette, która coraz bardziej obawiała się finansowego niedostatku oraz braku stabilności. Jej obawy okazały się uzasadnione – przejście na zawodowe malarstwo oznaczało dla rodziny poważne problemy finansowe. Aby obniżyć koszty utrzymania, Gauguin zdecydował się na przeprowadzkę do Rouen, a później do Kopenhagi, skąd pochodziła jego żona. Niestety, żadna z tych zmian nie poprawiła sytuacji finansowej rodziny.
Próba prowadzenia firmy handlującej brezentem w Kopenhadze zakończyła się niepowodzeniem. W dodatku atmosfera w związku uległa znacznemu pogorszeniu, a konflikty z teściami jeszcze bardziej skomplikowały sytuację. W konsekwencji, Gauguin zdecydował się na samotny powrót do Francji w 1885 roku, pozostawiając żonę i dzieci w Danii. Początkowo osiadł w Paryżu, ale już rok później wyruszył do bretońskiego Pont-Aven – miejsca, które miało odegrać kluczową rolę w rozwoju jego artystycznej wizji.
Szkoła Pont-Aven i narodziny nowego stylu
Szkoła Pont-Aven i narodziny nowego stylu
Czym była szkoła Pont-Aven
Bretońska miejscowość Pont-Aven stała się w 1886 roku punktem przełomowym w karierze Paula Gauguina. To właśnie tam, w niewielkiej kolonii artystycznej porównywanej czasem do paryskiego Montmartre, narodził się jeden z najbardziej rewolucyjnych kierunków w malarstwie końca XIX wieku. Szkoła z Pont-Aven, bo taką nazwę zyskała grupa twórców skupiona wokół Gauguina, działała w latach 1888-1890 głównie w Bretanii – w Pont-Aven i Le Pouldu.
Grupa przyciągała artystów z całej Europy. Wśród jej członków znaleźli się. Émile Bernard, Paul Sérusier, Charles Filiger, Henry Moret, Maxime Maufra, Ernest de Chamaillard, Charles Laval oraz Robert Bevan. Co ciekawe, szkoła cieszyła się popularnością również wśród twórców zagranicznych – do Bretanii przyjeżdżali: Duńczyk Mogens Ballin, Irlandczyk Roderic O'Conor, Holendrzy Jan Verkade i Jacob Meyer de Haan, Szwajcar Cuno Amiet, a także polski malarz Władysław Ślewiński. Artyści ci poszukiwali inspiracji w sztuce archaicznej i ludowej, tworząc własne interpretacje symboliczne.
Cechy stylu Gauguina: syntetyzm i cloisonizm
W Pont-Aven Gauguin, pełniący rolę przywódcy i teoretyka grupy, wypracował dwie kluczowe techniki malarskie: syntetyzm i cloisonizm. Metody te, zapoczątkowane w 1887 roku przez Émile'a Bernarda i Louisa Anquetina, zostały ostatecznie ukształtowane przez Gauguina w 1888 roku.
Cloisonizm polegał na malowaniu czystymi plamami koloru obwiedzionymi wyraźnym konturem, co przypominało średniowieczne witraże i emalie komórkowe (fr. émail cloisonné). Z kolei syntetyzm charakteryzował się:
odejściem od studium natury
zaniechaniem zasad perspektywy
zdecydowanym uproszczeniem formy, sięgającym czasem deformacji
Te środki wyrazu miały służyć wydobywaniu symbolicznego znaczenia przedstawianych obiektów. W swoim nowym malarstwie Gauguin zerwał z konwencją impresjonistyczną – zniknął przymus stosowania prawideł perspektywy, światłocienia czy określonego źródła światła w obrazie. Przedmiot stał się znakiem, a nie odwzorowaniem rzeczywistości, wyrażał ideę i był z założenia dekoracyjny. Najbardziej reprezentatywnym dziełem Gauguina z czasów Pont-Aven jest „Żółty Chrystus" z 1888 roku.
Relacja z van Goghiem i pobyt w Arles
Pod koniec 1888 roku Gauguin przyjął zaproszenie Vincenta van Gogha i przez dziewięć tygodni mieszkał razem z nim w „Żółtym Domu" w Arles, w Prowansji. Ten krótki, aczkolwiek intensywny okres współpracy dwóch wybitnych artystów, choć owocny artystycznie, zakończył się dramatycznie.
Van Gogh miał wielki plan stworzenia w Arles kolonii artystów, natomiast Gauguin podchodził do tego pomysłu sceptycznie. Obaj twórcy intensywnie pracowali w plenerze, spotykając się wieczorami, by porównywać swoje prace i dyskutować. Jednakże ich odmienne charaktery – dominujący i pewny siebie Gauguin oraz wrażliwy i emocjonalny van Gogh – powodowały częste konflikty.
Napięcie osiągnęło punkt kulminacyjny 23 grudnia 1888 roku. Po kolejnej kłótni van Gogh zagroził przyjacielowi brzytwą, a następnie odciął sobie fragment ucha. Nazajutrz Gauguin poprosił komisarza policji o wezwanie lekarza dla van Gogha, a sam natychmiast wrócił do Paryża.
Mimo tej dramatycznej sytuacji, pobyt w Arles zaowocował kilkoma ważnymi dziełami Gauguina, między innymi obrazem „Praczki w Arles". W 1889 roku artyści z Pont-Aven zorganizowali własną wystawę w paryskiej kawiarni „Volpini", jednakże już w 1891 roku wyjazd Gauguina na Tahiti zakończył działalność grupy.
Twórczość Szkoły z Pont-Aven wywarła ogromny wpływ na rozwój sztuki nowoczesnej w Europie, zapowiadając i inicjując takie kierunki jak fowizm, nabizm oraz symbolizm.
Tahiti i duchowa przemiana artysty
Tahiti i duchowa przemiana artysty
Pierwszy wyjazd i rozczarowanie Papeete
W kwietniu 1891 roku, zmęczony paryskim gwarem i sztucznością europejskiej cywilizacji, Paul Gauguin wyruszył na Tahiti. Po trwającej ponad dwa miesiące podróży, 9 czerwca dotarł do Papeete, stolicy wyspy. Marzył o ucieczce od wszystkiego, co konwencjonalne, jednak rzeczywistość szybko zweryfikowała jego wyobrażenia. Zamiast dziewiczego raju znalazł miasto silnie naznaczone francuską kolonizacją - białe wille, chrześcijański kościół i europejskie stroje.
Rozczarowany atmosferą stolicy, Gauguin przeniósł się na prowincję - najpierw do miejscowości Pacca, a następnie do Mataiea. Tam, z dala od kolonialnych wpływów, próbował odnaleźć autentyczną kulturę Polinezji, którą Francuzi systematycznie wypierali, narzucając lokalnej ludności zachodnią kulturę i chrześcijaństwo.
Życie z Tehurą i inspiracje kulturowe
Na Tahiti Gauguin poznał trzynastoletnią Tehaʻamanę (nazywaną także Tehurą), która została jego tahitańską żoną - "vahine". To właśnie ona wprowadzała artystę w świat dawnych tradycji i wierzeń wyspy. "Dawni bogowie znaleźli swoje miejsce w pamięci kobiet" - zanotował malarz. Dziewczyna stała się nie tylko jego partnerką, ale również muzą i modelką, pojawiając się na wielu płótnach, takich jak "Faaturuma" czy "Merahi metua no Tehamana" .
Artysta odkrywał egzotyczny świat Tahiti, który mimo kolonizacji wciąż zachował elementy dawnej kultury. Szczególnie fascynowały go miejscowe wierzenia i lęki tubylców przed duchami. W swoim dzienniku "Noa noa", napisanym podczas pobytu na wyspie, opisywał, jak w każdej chacie nocą pali się maleńka lampka odstraszająca "tupapau" - złe duchy o fosforyzujących oczach.
Najważniejsze dzieła z okresu polinezyjskiego
Tahitański okres w twórczości Gauguina odegrał kluczową rolę w ukształtowaniu jego stylu. Powstały wtedy obrazy, które na zawsze zapisały się w historii sztuki, jak: "Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy?", "Czerwony pies", "Zazdrość" czy "Kiedy wyjdziesz za mąż?". Ten ostatni w 2015 roku sprzedano za rekordowe 300 milionów dolarów.
Styl Gauguina z tego okresu charakteryzuje się intensywnymi kolorami, uproszczonymi formami i monumentalnym wyrazem. Artysta idealizował rzeczywistość, uciekając od zachodnich norm. W jego pracach pojawiały się tropikalne krajobrazy, postacie tubylców, zwierzęta oraz elementy symboliczne.
W 1893 roku Gauguin wrócił do Francji, jednak tęsknota za Tahiti i Tehaʻamaną skłoniła go do powrotu na wyspę dwa lata później. Po powrocie dowiedział się, że jego młoda partnerka porzuciła go dla tubylca. Wkrótce związał się z czternastoletnią Pahurą, która urodziła mu syna.
Ostatnie lata i dziedzictwo Gauguina
Ostatnie lata i dziedzictwo Gauguina
Przeprowadzka na Hiva Oa
Rok 1901 przyniósł kolejną znaczącą zmianę w życiu artysty. Zmęczony Tahiti, Gauguin przeniósł się na Markizy, osiedlając się w miejscowości Atuona na wyspie Hiva Oa. Początkowo zaprzyjaźnił się z miejscowym biskupem, co umożliwiło mu zakup działki w centrum osady. Na swojej posesji artysta wzniósł piętrowy budynek, który nazwał wymownie "Domem Rozkoszy" (Maison du Jouir). Zamieszkał tam z czternastoletnią Marie Rose Vascho, która wkrótce urodziła mu córkę.
Z biegiem czasu relacje Gauguina z miejscowym duchowieństwem uległy pogorszeniu. Artysta, znany z prowokacyjnego stylu życia, wyrzeźbił nawet karykatury biskupa (znanego jako Père Paillard) i jego służącej, umieszczając je u stóp schodów swojego domu. Rzeźba biskupa została później odnaleziona i obecnie znajduje się w Narodowej Galerii Sztuki w Waszyngtonie.
Konflikty z władzami kolonialnymi
Mimo pogarszającego się stanu zdrowia, Gauguin nie zaprzestał działalności społecznej i politycznej. Wciąż krytykował władze kolonialne i stawał w obronie rdzennych mieszkańców wyspy. Ta postawa doprowadziła do konfliktu z administracją francuską – w 1903 roku artysta został skazany na karę trzech miesięcy więzienia za wystąpienie przeciwko kolonialnym porządkom.
Jednakże wyroku nie zdążył odbyć. Osłabiony przez choroby, które dręczyły go od lat, Gauguin zmarł nagle na atak serca rankiem 8 maja 1903 roku. Paradoksalnie, w tym samym czasie w Paryżu jego twórczość zaczynała być odkrywana i doceniana podczas wystawy Salonu Jesiennego.
Pośmiertne uznanie i rekordy aukcyjne
Po śmierci malarza nastąpił gwałtowny wzrost zainteresowania jego twórczością. Polinezyjskie dzieła Gauguina przyciągnęły uwagę rosyjskiego kolekcjonera Siergieja Szczukina, który do 1908 roku zgromadził kilkanaście jego obrazów. Obecnie ekspozycja tych dzieł stanowi jedną z głównych atrakcji moskiewskiego Muzeum Puszkina.
Współcześnie prace Paula Gauguina należą do najcenniejszych dzieł sztuki na świecie. W 2015 roku obraz "Kiedy wyjdziesz za mąż?" (Nafea Faa Ipoipo) z 1892 roku został sprzedany za rekordową kwotę 300 milionów dolarów. Transakcja ta uczyniła dzieło Gauguina najdroższym wówczas obrazem świata, przewyższając cenowo nawet prace Cezanne'a.
Sztuka Gauguina, choć za jego życia często niezrozumiana, pozostaje nieocenionym wkładem w rozwój nowoczesnego malarstwa. Jako pierwszy osiągnął sukces publiczny, wykorzystując techniki oparte na prymitywizmie, a jego prace wywarły ogromny wpływ na późniejsze kierunki w sztuce, szczególnie nabizm i ekspresjonizm.
Zakończenie
Życie Paula Gauguina stanowi fascynującą historię artystycznej odwagi i bezkompromisowego dążenia do realizacji własnej wizji. Przede wszystkim jego radykalna decyzja porzucenia dostatniego życia maklera giełdowego na rzecz niepewnej kariery malarskiej pokazuje niezwykłą determinację w podążaniu za swoim powołaniem. Artysta, odrzucając konwenanse epoki wiktoriańskiej, stworzył unikalny styl malarski, który łączył egzotykę z nowatorskim podejściem do koloru i formy.
Bretońska przygoda w Pont-Aven okazała się przełomowym momentem w jego twórczości. Właśnie tam wypracował charakterystyczne techniki syntetyzmu i cloisonizmu, które stały się fundamentem jego artystycznego języka. Następnie podróże na Tahiti i Markizy pozwoliły mu odkryć nowe inspiracje, tworzyć dzieła przepełnione intensywnymi barwami i duchową głębią polinezyjskiej kultury.
Zaskakujący pozostaje fakt, że Gauguin za życia spotykał się głównie z niezrozumieniem i krytyką, podczas gdy obecnie jego obrazy osiągają astronomiczne ceny na aukcjach sztuki. Ponadto jego wpływ na późniejsze kierunki artystyczne, takie jak nabizm, ekspresjonizm czy fowizm, okazał się nieoceniony.
Dziedzictwo Gauguina wykracza daleko poza jego płótna. Niewątpliwie artysta zapoczątkował nowe podejście do sztuki – odrzucenie akademickich reguł na rzecz emocjonalnego, symbolicznego wyrazu. Dlatego też jego życiorys przypomina nam, że prawdziwa sztuka często rodzi się z buntu, odrzucenia konwencji i podążania własną drogą, bez względu na cenę osobistych wyrzeczeń.
Postać "peruwiańskiego dzikusa", jak sam siebie nazywał, pozostaje symbolem artystycznej wolności i nieugiętego dążenia do autentyczności. Chociaż jego życiowe wybory budzą współcześnie kontrowersje, niewątpliwie bez jego odważnej decyzji o całkowitym poświęceniu się sztuce, historia malarstwa potoczyłaby się zupełnie inaczej. Dzisiaj, patrząc na jego kolorowe, egzotyczne wizje raju, możemy jedynie podziwiać artystę, który odważył się marzyć inaczej niż wszyscy.