Makkartyzm

Czym jest makkartyzm?

Makkartyzm (również spotykana pisownia: maccartyzm, ang. McCarthyism) to ogólna nazwa działań politycznych, pozbawionych skrupułów metod śledczych oraz tworzenia atmosfery strachu i podejrzeń, w walce z „wewnętrznym zagrożeniem komunistycznym" w latach 1950–1954 w Stanach Zjednoczonych. Jest to także określenie odłamu skrajnego konserwatyzmu amerykańskiego, stanowiącego podstawę polityki realizowanej przez senatora Josepha Raymonda McCarthy'ego.

Termin ten został po raz pierwszy użyty przez satyryka Herberta Blocka z gazety The Washington Post 29 marca 1950 roku. Przedstawił on w swojej karykaturze politycznej republikańskiego słonia balansującego na chwiejącym się bloku wiader wypełnionych smołą, z których najwyższe nosiło napis „maccartyzm".

Makkartyzm zrodził się w atmosferze zimnej wojny i wiązał się z okresem historii USA nazywanym „Drugą Czerwoną Paniką", trwającym od końca lat 40. do połowy lat 50. XX wieku. Początkowo miał na celu przeciwstawienie się infiltracji instytucji rządowych przez członków Komunistycznej Partii Stanów Zjednoczonych oraz agentów NKWD. Jednakże szybko wymknął się spod kontroli i przekształcił w dwudziestowieczną wersję prywatnej inkwizycji senatora McCarthy'ego.

Głównym narzędziem makkartyzmu była Komisja do Badania Działalności Rządu, na czele której od 1950 roku stał McCarthy. Ponadto działały również inne organy: Komisja do Badania Działalności Nieamerykańskiej Izby Reprezentantów (House Committee on Un-American Activities) oraz Stała Senacka Podkomisja Śledcza (Senate Permanent Subcommittee on Investigations).

W praktyce działania makkartyzmu polegały na przesłuchiwaniu osób z listy sporządzonej na podstawie osobistych i zazwyczaj niczym nieuzasadnionych podejrzeń McCarthy'ego. W przypadku odmowy współpracy, która miała polegać na podawaniu nazwisk kolejnych osób podejrzanych o sprzyjanie lub związki z członkami partii komunistycznej, łamano ich kariery. Według Stanley'a Schultza, amerykańskiego historyka: "Ze znikomymi lub nieistniejącymi dowodami jego oskarżeń, McCarthy opierał się na pomówieniach, donosach i insynuacjach w celu zniszczenia reputacji swoich przeciwników".

Zakres działań wykroczył daleko poza pierwotne cele - inwigilacja objęła wszelkie środowiska opiniotwórcze: aktorów, reżyserów, dziennikarzy, naukowców. Makkartyzm nie ograniczał się wyłącznie do szukania sowieckich szpiegów, ale także wprowadzał nastrój społecznego zagrożenia. Działania te przybrały niemal paranoidalny charakter, co ostatecznie doprowadziło do utraty poparcia społecznego zarówno dla senatora McCarthy'ego, jak i prowadzonej przez niego komisji.

Skąd wzięła się nazwa makkartyzm?

Nazwa makkartyzm pochodzi od nazwiska amerykańskiego polityka Josepha Raymonda McCarthy'ego (1908-1957), który był senatorem Stanów Zjednoczonych z ramienia Partii Republikańskiej. Termin ten został po raz pierwszy użyty przez satyryka Herberta Blocka z gazety The Washington Post 29 marca 1950 roku. Block, znany również jako rysownik polityczny, wprowadził określenie "McCarthyism" (pol. makkartyzm) do amerykańskiego dyskursu publicznego poprzez swoją karykaturę.

Pierwotnie termin miał charakter pejoratywny i stanowił krytyczną reakcję na metody działania senatora McCarthy'ego. W okresie zimnej wojny, gdy napięcia między Stanami Zjednoczonymi a Związkiem Radzieckim narastały, McCarthy wykorzystał atmosferę strachu przed komunizmem do zbudowania swojej pozycji politycznej. W 1950 roku objął przewodnictwo podkomisji śledczej w senackim komitecie ds. działalności rządu, gdzie zainicjował kampanię oskarżeń o działalność komunistyczną znanych osób w kręgach władzy oraz w amerykańskim show-businessie.

Termin makkartyzm szybko wszedł do powszechnego użycia jako określenie ogólnej nazwy działań politycznych i pozbawionych skrupułów metod śledczych stosowanych w walce z "wewnętrznym zagrożeniem komunistycznym" w latach 1950-1954. W polskiej pisowni funkcjonują dwie wersje: "makkartyzm" oraz "maccartyzm", natomiast w języku angielskim używa się formy "McCarthyism".

Joseph McCarthy przeszedł do historii jako inicjator szeroko zakrojonej kampanii oskarżeń, która początkowo miała na celu zabezpieczenie instytucji rządowych przed inwigilacją ze strony agentów radzieckich służb specjalnych. Jednakże, pierwotny cel szybko przekształcił się w swoistą "prywatną inkwizycję" senatora. W polskim słowniku językowym makkartyzm definiowany jest jako ruch polityczny powstały w Stanach Zjednoczonych w latach 50. XX wieku, propagujący radykalną walkę z komunizmem i jego przedstawicielami w Ameryce.

Współcześnie termin makkartyzm wykracza poza swój historyczny kontekst i bywa używany do określenia wszelkiego rodzaju "polowań na czarownice", których celem jest przede wszystkim wytworzenie poczucia stanu zagrożenia w społeczeństwie, aby usunąć z przestrzeni publicznej rzeczywistych lub domniemanych przeciwników politycznych. W języku politycznym określenie to stało się synonimem bezpodstawnych oskarżeń i tworzenia atmosfery strachu jako narzędzia walki politycznej.

Jak wyglądał makkartyzm w praktyce?

Praktyczny wymiar makkartyzmu realizował się głównie poprzez działalność specjalnych komisji śledczych oraz tworzenie list osób podejrzanych o działalność komunistyczną. Podczas zimnej wojny mechanizmy te stały się potężnym narzędziem kontroli społecznej oraz eliminowania przeciwników politycznych.

Przesłuchania przed komisją

Od 1950 roku senator McCarthy stał na czele specjalnej podkomisji śledczej w Senacie, a następnie Komisji do Badania Działalności Rządu. Komisja ta przesłuchiwała osoby z listy sporządzonej na podstawie osobistych i zazwyczaj niczym nieuzasadnionych podejrzeń McCarthy'ego. W przypadku odmowy współpracy, polegającej na podawaniu nazwisk kolejnych osób podejrzanych o sprzyjanie lub związki z członkami partii komunistycznej, łamano ich kariery.

Przesłuchania miały często charakter pokazowy. W marcu 1947 roku prezydent Truman wprowadził "Loyalty Order", zarządzenie nakazujące badanie lojalności pracowników administracji, w ramach którego sprawdzono ponad 3 miliony osób. Skutkowało to atmosferą zastraszania i inkryminacją określonych tematów. McCarthy posunął się nawet do oskarżenia Sekretarza Stanu George'a Marshalla oraz prezydenta Harry'ego Trumana, jednakże nigdy nie zdołał dowieść tych oskarżeń.

Równolegle do działań McCarthy'ego funkcjonowała Komisja do spraw Badania Działalności Antyamerykańskiej, prowadząca przesłuchania w latach 1947-1960 . Ponadto działała także Podkomisja Senatu ds. Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Warto zaznaczyć, że istotną rolę odgrywało również FBI, które poprzez swój "Program Odpowiedzialność" dopuszczało do przecieków z akt Biura, szerzących pogłoski wobec osób, których szkodliwości wobec USA nie można było udowodnić.

Czarne listy w Hollywood

Narzędziem makkartyzmu, które najbardziej dotknęło Hollywood, była wspomniana Komisja do spraw Badania Działalności Antyamerykańskiej. Pierwsza wersja tzw. czarnej listy Hollywood została opublikowana 25 listopada 1947 roku, po odmówieniu przez dziesięciu przedstawicieli branży, głównie scenarzystów, złożenia zeznania przed komisją. Grupa ta znana jest jako "Hollywodzka Dziesiątka" (The Hollywood Ten).

W 1951 roku opublikowano broszurę "Red Channels" zawierającą kolejne 151 nazwisk. Lista wykorzystywana była w rozgrywkach wewnątrzbranżowych, często mając niewiele wspólnego z faktycznymi poglądami politycznymi osób na niej zapisanych. Osobom znajdującym się na czarnej liście odmawiano pracy w zawodzie z powodu poglądów politycznych, zdeklarowanych bądź będących jedynie podejrzeniem.

Do znanych ofiar makkartyzmu w Hollywood należeli. Charlie Chaplin, Arthur Miller, Orson Welles czy Robert Oppenheimer. Czarna lista przemysłu rozrywkowego pozostaje do dziś jednym z najbardziej pamiętnych przejawów makkartyzmu. Lista została ostatecznie zdelegalizowana w 1960 roku, głównie dzięki działaniom Daltona Trumbo - scenarzysty, który sam znajdował się na tej liście.

Jakie były skutki makkartyzmu?

Skutki makkartyzmu głęboko dotknęły społeczeństwo amerykańskie, odciskając trwałe piętno na wielu aspektach życia publicznego w okresie zimnej wojny. Represje i nagonki zainicjowane przez senatora McCarthy'ego doprowadziły do poważnych konsekwencji społecznych, kulturowych i indywidualnych.

Strach społeczny

W Stanach Zjednoczonych panował wówczas okres drugiego "Czerwonego Strachu" - społeczeństwo amerykańskie odczuwało wszechobecny lęk, a w przestrzeni publicznej otwarcie spekulowano o rzeszy ponad 700 tysięcy szpiegów. Joseph McCarthy umiejętnie wykorzystał te obawy do budowania własnej pozycji politycznej. Wprowadzanie nastroju zagrożenia społecznego stało się jednym z głównych elementów makkartyzmu. Psychoza stałego zagrożenia była łatwa do rozniecenia u szczytu zimnej wojny, gdy po obu stronach "żelaznej kurtyny" panowała atmosfera nieufności i podejrzliwości. FBI, poprzez "Program Odpowiedzialności", przyczyniało się do szerzenia pogłosek i poszlak, które w warunkach powszechnego strachu przed szpiegami potrafiły złamać osoby będące ich ofiarami.

Ograniczenie wolności słowa

Makkartyzm spowodował znaczne ograniczenie swobody wypowiedzi. Posądzenie o "nie-amerykańskość" było poważnym oskarżeniem, mogącym zniszczyć karierę i doprowadzić do ostracyzmu społecznego. Obsesyjny antykomunizm, usłużność mediów oraz instytucji państwowych stworzyły histeryczną atmosferę podejrzeń. Krytyka rządowej polityki antykomunistycznej stawała się niebezpieczna, co stanowiło naruszenie pierwszej poprawki do konstytucji gwarantującej wolność słowa i zgromadzeń. Paradoksalnie, walka z "zagrożeniem komunistycznym" doprowadziła do podważenia fundamentalnych amerykańskich wartości.

Zniszczone kariery

Makkartyzm przybrał niemal paranoidalny charakter, co doprowadziło do licznych osobistych tragedii. W latach 1950-1954 zwolniono ponad 5 tysięcy osób z różnych szczebli administracji publicznej, często jedynie dlatego, że przyjaźniły się z osobami o sympatiach lewicowych. Do znanych ofiar makkartyzmu należeli. fizyk David Bohm, aktor Charlie Chaplin, kompozytor Aaron Copland, matematyk Paul Erdős, pisarz Dashiell Hammett, scenarzysta Lillian Hellman, eseista Arthur Miller, aktor Paul Robeson, pisarz Waldo Salt, ekonomista Paul Sweezy i piosenkarz Pete Seeger. Nawet osoby z najwyższych kręgów władzy nie były bezpieczne - McCarthy oskarżał Sekretarza Stanu George'a Marshalla, a nawet prezydenta Harry'ego Trumana.

Szczególnie dotknięci zostali homoseksualiści, którzy według McCarthy'ego byli bardziej podatni na rekrutację przez komunistów z powodu "osobliwych zaburzeń psychicznych". Zjawisko to, nazwane "lawendową paniką", doprowadziło do masowych zwolnień po tym, jak prezydent Eisenhower wydał rozporządzenie wykonawcze nr 10450 zakazujące homoseksualistom pracy w administracji federalnej. Na tej podstawie zwolniono ponad 5000 osób.

Większość "dowodów", na podstawie których skazywano ofiary McCarthy'ego na "śmierć zawodową", była niewiarygodna. Dopiero gdy samonapędzający się mechanizm komisji McCarthy'ego zaniepokoił jej inicjatorów z kręgów rządowych, doszło do publicznego ujawnienia sposobu jej działania i ostatecznego potępienia makkartyzmu.

Jak makkartyzm wpłynął na kulturę i media?

Wpływ makkartyzmu na kulturę i media amerykańskie był głęboki i długotrwały, kształtując wiele aspektów twórczości artystycznej w okresie zimnej wojny. Przemysł rozrywkowy, szczególnie Hollywood, stał się głównym celem ataków senatora McCarthy'ego i jego zwolenników, co doprowadziło do powstania systemu cenzury i autocenzury.

Telewizja odegrała kluczową rolę w ostatecznym upadku makkartyzmu. W 1954 roku telewizyjna relacja z przesłuchań pozwoliła milionom Amerykanów po raz pierwszy zobaczyć metody McCarthy'ego, co wywołało falę społecznego oburzenia i ostatecznie doprowadziło do oficjalnej cenzury jego działalności. Media, które początkowo były usłużne wobec McCarthy'ego, przyczyniając się do tworzenia histerycznej atmosfery strachu i podejrzeń, ostatecznie pomogły w jego demaskacji.

Dziedzictwo makkartyzmu w kulturze przetrwało znacznie dłużej niż sam fenomen polityczny. Powstały liczne filmy odnoszące się do wydarzeń z tego okresu, takie jak "Czarna lista Hollywood" z 1991 roku z udziałem Roberta De Niro oraz "Good Night and Good Luck" z 2005 roku w reżyserii George'a Clooneya. Te dzieła stanowią krytyczną refleksję nad wpływem makkartyzmu na amerykańskie społeczeństwo.

Obsesyjny antykomunizm McCarthy'ego, wzmacniany przez usłużność mediów oraz instytucji państwowych, doprowadził do powstania atmosfery nieustannego zagrożenia. Mechanizmy działania połączone z psychozą społeczną sprzyjały powstawaniu donosicielstwa i sygnalizatorstwa. Dopiero powstanie grup intelektualistów, aktorów, reżyserów i dziennikarzy cieszących się wysokim zaufaniem społecznym, którzy głośno protestowali przeciwko tym praktykom, przyczyniło się do osłabienia makkartyzmu.

Termin "makkartyzm" na stałe wszedł do słownika politycznego i kulturowego, stając się symbolem bezpodstawnych oskarżeń i wykorzystywania strachu jako narzędzia kontroli społecznej. Współcześnie pojęcie to bywa używane do określenia różnorodnych "polowań na czarownice" w dyskursie publicznym, przypominając o zagrożeniach wynikających z podporządkowania kultury i mediów celom politycznym podczas zimnej wojny.

Dlaczego makkartyzm jest dziś krytykowany?

Współczesna krytyka makkartyzmu koncentruje się na kilku kluczowych aspektach, które ujawniają fundamentalne problemy tego zjawiska. Przede wszystkim, większość oskarżeń wysuwanych przez McCarthy'ego nie miała wiarygodnych podstaw, a dowody przeciwko wielu osobom były niewiarygodne. W praktyce, senatorowi nie udało się wykryć większości dobrze zakonspirowanych agentów ZSRR, mimo że skala infiltracji radzieckich służb w instytucjach rządowych USA była w tym czasie istotnie wysoka.

Działalność McCarthy'ego krytykowana jest również za wprowadzenie w społeczeństwie atmosfery strachu i podejrzliwości. Makkartyzm charakteryzował się tworzeniem atmosfery strachu, rzucaniem oskarżeń o zdradę stanu lub szpiegostwo bez odpowiednich dowodów oraz politycznymi represjami. Mimo to, w 1954 roku aż 50% Amerykanów popierało metody McCarthy'ego, choć niedugo później poparcie to wygasło.

Warto zaznaczyć, że krytyka makkartyzmu nie oznacza zaprzeczania realności zagrożenia. Jakkolwiek większość oskarżeń McCarthy'ego była bezpodstawna, obecnie otwierane archiwa NKWD oraz amerykańskiego Projektu Venona potwierdzają, że infiltracja instytucji rządowych USA przez ZSRR była znacząca. Jednakże działająca na oślep komisja McCarthy'ego nie zdołała wykryć większości agentów, co podważa skuteczność stosowanych metod.

Makkartyzm jest dodatkowo krytykowany za zniszczenie amerykańskiej lewicy i zakłócenie rozwoju intelektualnego. Zjawisko to zaszkodziło rekrutacji obiecujących kandydatów do agend rządowych, Departamentu Stanu i innych instytucji. Ponadto zintensyfikowało zimną wojnę oraz poczyniło znaczne straty w ruchu związkowym, organizacjach zawodowych, administracji państwowej i samorządowej, wśród twórców, ludzi kultury, sztuki, filmu i nauki.

Historycy podkreślają, że metody stosowane przez McCarthy'ego – choć udało mu się znaleźć i aresztować osoby prowadzące działalność antyamerykańską – były zbyt chaotyczne, nielegalne i po prostu złe, by skutecznie zwalczyć realne zagrożenie. W efekcie, ofiarami jego śledztw padały często osoby niewinne.

W konsekwencji termin "makkartyzm" stał się w języku politycznym synonimem bezpodstawnych oskarżeń i wykorzystywania strachu jako narzędzia kontroli społecznej, przypominając o niebezpieczeństwach płynących z podporządkowania wolności obywatelskich celom politycznym w okresie zimnej wojny.