Czym była operacja Gladio?

Gladio to kryptonim tajnej operacji "stay-behind" (pozostania na tyłach) zorganizowanej przez NATO, CIA i MI6 w Europie Zachodniej podczas zimnej wojny. Była to sieć paramilitarna utworzona w celu prowadzenia działań partyzanckich w przypadku sowieckiej inwazji.

Kiedy działała operacja Gladio?

Operacja Gladio działała od końca lat 40. XX wieku do około 1990 roku. Została oficjalnie ujawniona w 1990 roku przez włoskiego premiera Giulio Andreottiego.

W jakich krajach działała sieć Gladio?

Sieć stay-behind funkcjonowała w większości krajów NATO, w tym we Włoszech, Francji, Belgii, Holandii, Luksemburgu, Danii, Norwegii, Niemczech Zachodnich, Austrii, Turcji, Grecji i Szwajcarii.

Jaki był cel operacji Gladio?

Głównym celem było przygotowanie się na ewentualną sowiecką okupację Europy Zachodniej. Sieci miały prowadzić działania sabotażowe, zbierać informacje wywiadowcze i organizować opór przeciwko okupantom.

Kto kontrolował operację Gladio?

Operacją kierowały wspólnie NATO, CIA (amerykańska agencja wywiadowcza) i MI6 (brytyjski wywiad). Każdy kraj członkowski miał swoją lokalną komórkę koordynowaną przez te organizacje.

Dlaczego operacja Gladio jest kontrowersyjna?

Gladio budzi kontrowersje, ponieważ niektóre źródła sugerują, że sieci stay-behind mogły być zaangażowane w zamachy terrorystyczne i manipulacje polityczne w krajach zachodnioeuropejskich, szczególnie we Włoszech.

Jak została ujawniona operacja Gladio?

Operacja została ujawniona w 1990 roku przez włoskiego premiera Giulio Andreottiego podczas przemówienia w parlamencie. Wcześniej istnienie sieci było ściśle tajne.

Czy operacja Gladio nadal istnieje?

Nie, operacja Gladio została oficjalnie zakończona po ujawnieniu w 1990 roku. Zimna wojna dobiegła końca, więc zniknęła potrzeba utrzymywania takich sieci.

Jakie były metody działania Gladio?

Sieci ukrywały broń i sprzęt, szkoliły agentów w działaniach partyzanckich, prowadziły ćwiczenia sabotażowe i utrzymywały kanały komunikacyjne na wypadek okupacji sowieckiej.

Gdzie można znaleźć więcej informacji o Gladio?

Więcej informacji można znaleźć w raportach parlamentarnych, książkach historycznych oraz archiwach rządowych krajów europejskich, które zostały częściowo odtajnione po 1990 roku.

Gladio

Czym jest Gladio?

Gladio to kryptonim tajnej operacji "stay-behind" (pozostania na tyłach) zorganizowanej przez NATO, CIA i MI6 w Europie Zachodniej podczas zimnej wojny. Stanowiła sieć tajnych antykomunistycznych armii partyzanckich utworzonych po II wojnie światowej. Oficjalnie powołana 26 listopada 1956 roku, miała bronić Europy przed ewentualną inwazją państw Układu Warszawskiego.

Mimo że nazwa "Gladio" (miecz) odnosi się ściśle do włoskiej gałęzi organizacji, termin ten używany jest powszechnie jako nieoficjalne określenie wszystkich sieci "stay-behind" działających w krajach NATO i niektórych państwach neutralnych. Organizacje te funkcjonowały w niemal wszystkich krajach Europy Zachodniej, włączając Niemcy, Francję, Belgię, Holandię, Grecję, Luksemburg, a także w państwach neutralnych jak Szwajcaria i Szwecja.

Według dokumentu SIFAR (włoskiego wywiadu wojskowego) z 1 czerwca 1959 roku, tajne armie miały podwójny cel: przygotowanie się na sowiecką inwazję i okupację Europy Zachodniej oraz reagowanie w "sytuacjach nadzwyczajnych". W razie inwazji ZSRR, oddziały Gladio miały działać za liniami wroga, wzmacniając lokalne ruchy oporu, ewakuując zestrzelonych pilotów oraz sabotując linie zaopatrzenia sił okupacyjnych.

Tajne siły były wyposażone przez CIA i MI6 w broń maszynową, materiały wybuchowe, amunicję i zaawansowany technologicznie sprzęt komunikacyjny ukryty w składach broni w lasach, na łąkach i w podziemnych bunkrach w całej Europie Zachodniej. Według Andreottiego, włoska sieć Gladio kontrolowała 139 składów broni rozmieszczonych w całym kraju, ukrytych w lasach, na łąkach, a nawet pod kościołami i cmentarzami.

Siedziba główna włoskiego Gladio, znana jako "Centro Adestramento Guastatori" (CAG), znajdowała się w Capo Marragiu niedaleko wioski Alghero . Włoskie siły liczyły 1500 osób w stanie gotowości, z możliwością zmobilizowania dodatkowych 1500 w razie potrzeby, co dawało maksymalną liczebność 3000 osób.

Międzynarodową koordynacją sieci zajmował się "Allied Clandestine Committee" (ACC) oraz "Clandestine Planning Committee" (CPC), powiązane z Kwaterą Główną Sił Sojuszniczych NATO w Europie (SHAPE). Jednakże w rzeczywistości, wobec braku inwazji sowieckiej, sieci te w niektórych krajach podjęły działania przeciwko siłom politycznym lewicy.

Struktura Gladio została oficjalnie rozwiązana przez premiera Włoch Giulio Andreottiego w listopadzie 1990 roku, kiedy jednocześnie ujawnił on nazwiska 622 "gladiatorów". Istnieją jednak spekulacje, że operacja mogła być kontynuowana pod inną nazwą.

Jak powstała operacja Gladio?

Początki operacji Gladio sięgają końca II wojny światowej, kiedy Wielka Brytania i Stany Zjednoczone zdecydowały o utworzeniu paramilitarnych organizacji "stay-behind", które miały prowadzić sabotaż i działania partyzanckie na wypadek sowieckiej inwazji. Oficjalne struktury tej tajnej sieci zaczęły kształtować się jednak dopiero w latach 50. XX wieku.

W 1947 roku prezydent Harry Truman powołał Radę Bezpieczeństwa Narodowego (NSC) oraz Centralną Agencję Wywiadowczą (CIA), która poprzez swój wydział tajnych operacji - Biuro Koordynacji Politycznej (OPC) - rozpoczęła tworzenie armii "stay-behind" w Europie Zachodniej. Równolegle w 1948 roku Francja utworzyła "Zachodni Tajny Komitet Unii" (WUCC), mający koordynować niekonwencjonalne działania wojenne .

Istotnym krokiem w rozwoju sieci był rok 1952, kiedy powstała Kwatera Główna Sił NATO (SHAPE) w Brukseli. W tym samym okresie SACEUR (Naczelny Dowódca Sił Sojuszniczych w Europie) powołał Tajny Komitet Planowania (CPC) przy SHAPE. Komitet ten miał koordynować różne wojskowe i paramilitarne plany w krajach NATO oraz partnerach takich jak Szwajcaria i Austria.

Dla włoskiej gałęzi operacji kluczowy był rok 1951, kiedy generał Umberto Broccoli, szef włoskiego wywiadu wojskowego (SIFAR), przedstawił propozycję utworzenia sieci zdolnej do działań "stay-behind". W 1953 roku zakupiono teren w odległej części Sardynii (Capo Marrargiu), gdzie utworzono specjalny obóz szkoleniowy (CAG - Centro Addestramento Guastatori). Prace nad obozem rozpoczęto w 1954 roku przy wsparciu finansowym CIA.

Struktura sieci "stay-behind" została ukończona pod koniec 1956 roku. 18 października 1956 roku, podczas spotkania oficerów wywiadu włoskiego i amerykańskiego, po raz pierwszy oficjalnie użyto kryptonimu "Gladio" (odniesienie do rzymskiego krótkiego miecza - gladius) na określenie organizacji. Oficjalnie przyjmuje się, że operacja Gladio została utworzona 26 listopada 1956 roku na mocy dwustronnego porozumienia między włoskim wywiadem wojskowym a CIA.

W 1957 roku Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Francja i kraje Beneluksu utworzyły "Komitet Sześciu Mocarstw", który w 1958 roku przekształcił się w Sojuszniczy Komitet Tajny (ACC). Komitet ten był organem technicznym łączącym narodowe organizacje "stay-behind".

W 1972 roku dwustronne porozumienie włosko-amerykańskie z 1952 roku zostało oficjalnie włączone w struktury NATO. Organy SHAPE utworzyły "Komitet Planowania i Koordynacji", który nadzorował "Tajne Porozumienie Sojusznicze" zajmujące się bezpośrednio operacjami "stay-behind".

Struktura i szkolenie członków Gladio

Sieć Gladio posiadała rozbudowaną strukturę organizacyjną podzieloną na różne gałęzie operacyjne. Każdy oddział kontrolował wyspecjalizowane jednostki odpowiedzialne za wywiad, działania dywersyjne, propagandę, komunikację, szyfry oraz ewakuację. Koordynacją międzynarodową zajmowały się dwa tajne organy - Sojuszniczy Komitet Tajny (ACC) oraz Tajny Komitet Planowania (CPC), działające przy Kwaterze Głównej Sił Sojuszniczych NATO w Europie (SHAPE).

Rekrutacja i selekcja

Proces rekrutacji do sieci Gladio przebiegał wielopoziomowo i był ściśle tajny. Służby wywiadowcze USA i Wielkiej Brytanii, jako główni koordynatorzy, wyszukiwały osoby gotowe uczestniczyć w niebezpiecznych działaniach wywiadowczych i dywersyjnych. Początkowo we Włoszech zakładano rekrutację około 200 lokalnych agentów, którzy mieli być w pełni operacyjni do początku 1953 roku.

Charakterystyczną cechą procesu rekrutacji było umożliwienie głównym agentom samodzielnego werbowania kolejnych współpracowników. W wyniku tego procesu liczba rekrutów wahała się od kilkudziesięciu w niektórych krajach do setek lub nawet tysięcy w innych. Włoska sieć obejmowała dwie duże jednostki partyzanckie o kryptonimach Stella Alpina i Stella Marina.

Do struktur Gladio wybierano przede wszystkim osoby o zdecydowanie antykomunistycznych poglądach. Według Virgilio Ilariego, w latach 60. członkowie dawnej Brygady Osoppo, którzy dołączyli do sieci Gladio we Friuli, wykazywali coraz bardziej radykalne nastawienie wobec komunizmu.

Szkolenia wojskowe i wywiadowcze

Kluczowym elementem operacji Gladio był ośrodek szkoleniowy Centro Addestramento Guastatori (CAG) utworzony w 1953 roku w odległej części Sardynii, w miejscowości Capo Marrargiu. Budowa obozu rozpoczęła się w 1954 roku i była finansowana przez CIA na podstawie specjalnej dwustronnej umowy między USA a włoskimi służbami wywiadowczymi .

Początkowe amerykańskie dotacje na ośrodek wynosiły 350 milionów lirów na zakup terenu i budowę obozu oraz dodatkowe 135 milionów na utworzenie centrum radiowego. CIA dostarczyła również dodatkowe wyposażenie, w tym samoloty.

Szkolenia były prowadzone przez najwyższej klasy specjalistów. Czołowi oficerowie tajnej sieci trenowali wspólnie z amerykańskimi Zielonymi Beretami oraz brytyjskimi siłami specjalnymi SAS. W 1956 roku generał Giovanni De Lorenzo, szef SIFAR, autoryzował utworzenie specjalnej sekcji szkoleniowej (SAD: Sezione Addestramento) w ramach wydziału "R" (wywiadu zagranicznego).

Podczas corocznych spotkań dowódców struktur Gladio z różnych krajów, zawsze obecni byli przedstawiciele CIA, choć bez prawa głosu. General Gerardo Serravalle, który dowodził włoskim Gladio w latach 1971-1974, potwierdził, że w latach 70. członkami Komitetu Koordynacji i Planowania byli oficerowie odpowiedzialni za tajne struktury Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec, Belgii, Luksemburga, Holandii i Włoch.

Działania Gladio w Europie

W różnych krajach europejskich sieci Gladio działały pod odmiennymi kryptonimami i angażowały się w operacje wykraczające poza pierwotne założenia obrony przed sowiecką inwazją.

Włochy

Włoskie Gladio stało się najbardziej znaną częścią całej sieci po ujawnieniu jego istnienia przez premiera Giulio Andreottiego w 1990 roku. W rzeczywistości struktury te były zaangażowane w tak zwaną "strategię napięcia", której celem było zapobieżenie przejęciu władzy przez Włoską Partię Komunistyczną (PCI), najsilniejszą partię komunistyczną w Europie Zachodniej. Najbardziej znanym przykładem tej strategii był zamach bombowy na Piazza Fontana w Mediolanie 12 grudnia 1969 roku, w którym zginęło 17 osób, a 88 zostało rannych. Zdarzenie to uznawane jest za "matkę wszystkich masakr" i początek okresu znanego jako "anni di piombo" (lata ołowiu). Vincenzo Vinciguerra, terrorysta prawicowy, zeznał później, że ataki miały na celu "zmuszenie włoskiego społeczeństwa do zwrócenia się do państwa z prośbą o większe bezpieczeństwo".

Francja

Francuska sieć "stay-behind" została ujawniona już w 1947 roku przez ministra spraw wewnętrznych Édouarda Depreux pod kryptonimem "Plan Bleu". W 1958 roku NATO utworzyło Sojuszniczy Komitet Tajny (ACC) do koordynacji tajnych działań wojennych. Admirał Pierre Lacoste, dyrektor francuskiego wywiadu wojskowego DGSE w latach 1982-1985, potwierdził po odkryciu tajnych armii NATO w 1990 roku, że niektóre "działania terrorystyczne" przeciwko prezydentowi de Gaulle'owi i jego planowi pokojowemu dla Algierii były prowadzone przez grupy obejmujące "ograniczoną liczbę osób" z francuskiej sieci stay-behind. Francja do dzisiaj pozostaje niechętna badaniu historii swoich tajnych armii oraz ich powiązań zarówno z CIA, jak i NATO.

Belgia

Belgijski oddział sieci Gladio został oficjalnie rozwiązany w 1990 roku po ujawnieniu istnienia włoskiej gałęzi. Historia belgijskiej gałęzi sieci Gladio rozpoczyna się w 1948 roku, kiedy premier Paul-Henri Spaak i minister sprawiedliwości Paul Struye upoważnili Staatsveiligheid (Służbę Bezpieczeństwa Państwowego) do rozmów z sojuszniczymi służbami wywiadowczymi na temat organizacji tajnej sieci stay-behind. W latach 1983-1985 w regionie Brabancji doszło do 14 szczególnie brutalnych ataków terrorystycznych na klientów supermarketów, w wyniku których zginęło 28 osób, a wiele zostało rannych. Belgijski minister obrony Guy Coeme, nieświadomy istnienia tajnych armii, nalegał w telewizji, że chce poznać całą historię belgijskiej tajnej armii, nawet jeśli obejmuje to powiązania z terroryzmem.

Szwajcaria

W Szwajcarii tajna armia nosiła kryptonim "P26". W 1990 roku pułkownik Herbert Alboth, były dowódca szwajcarskiej tajnej armii P26, w poufnym liście do Departamentu Obrony oświadczył, że jest gotów ujawnić "całą prawdę". Następnie znaleziono go w jego domu przebitego własnym bagnetem wojskowym. Szczegółowy raport parlamentarny na temat szwajcarskiej tajnej armii został przedstawiony opinii publicznej 17 listopada 1990 roku.

Turcja

Turecka gałąź Gladio, znana jako "Counter-Guerrilla", działała początkowo w ramach Grupy Taktycznej Mobilizacji Sił Zbrojnych Turcji (Seferberlik Taktik Kurulu lub STK). W 1967 roku STK została przemianowana na Departament Wojny Specjalnej (Özel Harp Dairesi, ÖHD). Istnienie Counter-Guerrilli zostało ujawnione w 1973 roku przez premiera Bülenta Ecevita. W latach 70. paramilitarna grupa Szare Wilki, powiązana z Gladio, działała pod auspicjami państwa tureckiego, osiągając największą potęgę za rządu premiera Bulenta Ecevita, zanim kraj zmierzał w kierunku wojskowego zamachu stanu w 1980 roku.

Zamachy i kontrowersje związane z Gladio

Działania sieci Gladio wykraczały daleko poza przygotowania do radzieckiej inwazji, obejmując akcje terrorystyczne realizowane w ramach "strategii napięcia". Strategia ta zakładała przeprowadzanie ataków terrorystycznych, które następnie przypisywano lewicowym organizacjom, aby zdyskredytować je w oczach opinii publicznej.

Masakra w Peteano

31 maja 1972 roku w lesie niedaleko włoskiej miejscowości Peteano wybuchła bomba samochodowa, zabijając trzech karabinierów i poważnie raniąc jednego. Początkowo o zamach oskarżono Czerwone Brygady, co doprowadziło do zatrzymania około 200 komunistów. Dopiero w 1984 roku sędzia Felice Casson odkrył, że materiał wybuchowy użyty w zamachu to C4 - identyczny z tym znalezionym wcześniej w tajnym arsenale Gladio. Za zamach odpowiedzialny był neofaszysta Vincenzo Vinciguerra, który później zeznał, że "należało atakować cywilów, ludzi, kobiety, dzieci, niewinne osoby [...] aby zmusić włoskie społeczeństwo do zwrócenia się do państwa z prośbą o większe bezpieczeństwo".

Piazza Fontana

12 grudnia 1969 roku bomba eksplodowała w siedzibie Banca Nazionale dell'Agricoltura w Mediolanie, zabijając 17 osób i raniąc 88. Wydarzenie to uznawane jest za "matkę wszystkich masakr" i początek "lat ołowiu". Początkowo o zamach oskarżono anarchistów, jednak po latach śledztw ustalono, że za atakiem stała neofaszystowska organizacja Ordine Nuovo powiązana z Gladio.

Plan Solo i Tora Tora

W 1964 roku generał Giovanni de Lorenzo, dowódca karabinierów, przygotował plan zamachu stanu o kryptonimie "Solo". Plan zakładał zajęcie kluczowych instytucji państwowych, neutralizację partii komunistycznej i socjalistycznej, oraz deportację działaczy politycznych i intelektualistów do tajnej bazy Gladio na Sardynii. W grudniu 1970 roku neofaszystowski książę Junio Valerio Borghese podjął kolejną próbę zamachu stanu o kryptonimie "Tora Tora", która została przerwana w ostatniej chwili na rozkaz USA.

Wpływ Gladio na politykę i społeczeństwo

Ujawnienie istnienia sieci Gladio w 1990 roku wywołało międzynarodową burzę polityczną, która rywalizowała o uwagę mediów nawet z wojną w Zatoce Perskiej. Parlament Europejski zdecydowanie potępił tajne sieci, uchwalając rezolucję wzywającą do "pełnego śledztwa w sprawie natury, struktury, celów oraz wszystkich innych aspektów tych tajnych organizacji". Rezolucja protestowała również "stanowczo przeciwko przyznaniu sobie przez niektórych amerykańskich wojskowych przy SHAPE i NATO prawa do zachęcania do tworzenia w Europie tajnej sieci wywiadu i operacji".

W 2000 roku parlamentarna komisja włoskiej koalicji Gruppo Democratici di Sinistra l'Ulivo stwierdziła, że "strategia napięcia" była wspierana przez Stany Zjednoczone, aby "powstrzymać PCI, a w pewnym stopniu także PSI, przed dojściem do władzy wykonawczej w kraju". Według raportu, "te masakry, te bomby, te działania wojskowe były organizowane, promowane lub wspierane przez ludzi wewnątrz włoskich instytucji państwowych i, jak odkryto niedawno, przez ludzi powiązanych ze strukturami wywiadu Stanów Zjednoczonych" .

Ponadto odkryto, że amerykańskie służby wywiadowcze były informowane z wyprzedzeniem o planowanych zamachach terrorystycznych, w tym o zamachu na Piazza Fontana w Mediolanie w 1969 roku oraz o zamachu na Piazza della Loggia w Brescii pięć lat później, lecz nie zrobiły nic, aby ostrzec włoskie władze lub zapobiec atakom.

Działalność Gladio poważnie podważyła suwerenność krajów europejskich, gdyż przez ponad 40 lat organizacja ta "funkcjonowała poza wszelką demokratyczną kontrolą i była prowadzona przez tajne służby zainteresowanych państw we współpracy z NATO". W wyniku tych działań zaufanie publiczne do instytucji demokratycznych zostało poważnie nadszarpnięte.